ศาสตราจารย์ ดร.จรรจา สุวรรณทัต

ศาสตราจารย์ ดร.จรรจา สุวรรณทัต
อดีตผู้อำนวยการสถาบันวิจัยพฤติกรรมศาสตร์

ผู้มีคุณูปการต่อการพัฒนาองค์ความรู้ด้านพฤติกรรมศาสตร์ของประเทศไทย

สถาบันวิจัยพฤติกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ ขอเชิดชูคุณูปการของ ศาสตราจารย์ ดร.จรรจา สุวรรณทัต นักวิชาการผู้มีบทบาทสำคัญต่อการพัฒนาการวิจัยด้านจิตวิทยาและพฤติกรรมศาสตร์ของประเทศไทย ทั้งด้านการบริหารและพัฒนาสถาบัน การสร้างองค์ความรู้เกี่ยวกับพฤติกรรมมนุษย์ ตลอดจนการพัฒนาบุคลากรและส่งเสริมความร่วมมือทางวิชาการทั้งในระดับชาติและนานาชาติ

ประวัติโดยสังเขป

ศาสตราจารย์ ดร.จรรจา สุวรรณทัต สำเร็จการศึกษาอักษรศาสตรบัณฑิต (เกียรตินิยม) จากจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ใน พ.ศ. 2495 และอนุปริญญาครุศาสตร์ ใน พ.ศ. 2496 ก่อนสำเร็จการศึกษาระดับปริญญาโทด้านการแนะแนวจาก University of Colorado, Boulder ใน พ.ศ. 2499 และปริญญาเอกด้านจิตวิทยาการศึกษาและการแนะแนวจาก Colorado State College (ปัจจุบันคือ University of Northern Colorado) ประเทศสหรัฐอเมริกา ใน พ.ศ. 2502

ท่านเริ่มรับราชการที่จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยใน พ.ศ. 2497 ก่อนย้ายมาปฏิบัติงานที่วิทยาลัยวิชาการศึกษาใน พ.ศ. 2503 ซึ่งต่อมาได้รับการยกฐานะเป็นมหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ

ในด้านความก้าวหน้าทางวิชาการ ท่านได้รับแต่งตั้งเป็นผู้ช่วยศาสตราจารย์ใน พ.ศ. 2510 รองศาสตราจารย์ใน พ.ศ. 2514 และศาสตราจารย์ใน พ.ศ. 2518 ต่อมาใน พ.ศ. 2531 ได้รับอนุมัติให้ดำรงตำแหน่งศาสตราจารย์ระดับ 11 สาขาวิชาพฤติกรรมศาสตร์ ซึ่งเป็นระดับสูงสุดของตำแหน่งศาสตราจารย์ตามระบบข้าราชการมหาวิทยาลัยในขณะนั้น สะท้อนถึงผลงานทางวิชาการ การได้รับการอ้างอิงผลงานในระดับประเทศ และการยอมรับในวงวิชาการระดับชาติและนานาชาติ

ตลอดระยะเวลาการทำงาน ท่านมีบทบาทสำคัญทั้งด้านการบริหารสถาบันวิจัยพฤติกรรมศาสตร์ การผลิตผลงานวิชาการ การพัฒนาระบบวิจัย ตลอดจนการทำงานร่วมกับมหาวิทยาลัยและองค์กรทางวิชาการหลายแห่ง

คุณูปการต่อสถาบันวิจัยพฤติกรรมศาสตร์และแวดวงวิชาการไทย

1. ด้านการบริหารและพัฒนาสถาบันวิจัยพฤติกรรมศาสตร์

ศาสตราจารย์ ดร.จรรจา สุวรรณทัต ดำรงตำแหน่งผู้อำนวยการสถาบันวิจัยพฤติกรรมศาสตร์สองวาระ ได้แก่ พ.ศ. 2512–2526 และ พ.ศ. 2531–2534 โดยเป็นผู้บริหารในช่วงสำคัญของการเปลี่ยนผ่านและการขยายภารกิจทางวิชาการของสถาบัน

ในระหว่างการดำรงตำแหน่งวาระแรก สถาบันระหว่างชาติสำหรับการค้นคว้าเรื่องเด็ก ซึ่งก่อตั้งขึ้นจากความร่วมมือระหว่างรัฐบาลไทยกับองค์การ UNESCO ได้เข้าสังกัดวิทยาลัยวิชาการศึกษาใน พ.ศ. 2517 และเปลี่ยนชื่อเป็น สถาบันวิจัยพฤติกรรมศาสตร์ ใน พ.ศ. 2518 โดยมีฐานะเทียบเท่าคณะของมหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ การเปลี่ยนแปลงดังกล่าวเกิดขึ้นในช่วงที่สถาบันกำลังขยายขอบเขตการศึกษาวิจัย จากการมุ่งเน้นพัฒนาการเด็กไปสู่การศึกษาพฤติกรรมมนุษย์ในมิติที่หลากหลาย โดยอาศัยองค์ความรู้จากหลายสาขาวิชาและกระบวนการวิจัยทางวิทยาศาสตร์ ซึ่งในช่วงเวลาดังกล่าว สถาบันวิจัยพฤติกรรมศาสตร์เป็นหนึ่งในหน่วยงานสำคัญด้านการวิจัยจิตวิทยาของประเทศไทยในขณะนั้น โดยมีผลงานเผยแพร่ ครอบคลุมรายงานวิจัย เอกสารวิชาการ ตำรา และบทความ โดยมีขอบเขตตั้งแต่การศึกษาการขัดเกลาทางสังคมของเด็กไทยจนถึงการวิจัยประยุกต์เพื่อแก้ไขปัญหาด้านจิตวิทยาและการศึกษา ซึ่งบทบาทของท่านในการพัฒนาสถาบัน โดยเฉพาะแนวคิดที่ให้ความสำคัญกับอิทธิพลของสิ่งแวดล้อมต่อพัฒนาการมนุษย์ และบทบาทร่วมกันของครอบครัว สถาบันการศึกษา และสถาบันทางสังคม

สะท้อนพัฒนาการของการดำเนินงานวิจัยในช่วงเวลาดังกล่าวได้เป็นอย่างดี ท่านจึงมีส่วนสำคัญต่อการพัฒนาสถาบันวิจัยพฤติกรรมศาสตร์ให้เป็นหน่วยงานทางวิชาการที่มีความหลากหลายทางสาขาวิชา และมุ่งศึกษาพฤติกรรมมนุษย์โดยเชื่อมโยงปัจจัยระดับบุคคลกับบริบททางสังคมและสิ่งแวดล้อม

2. ด้านการวิจัยและสร้างองค์ความรู้ทางพฤติกรรมศาสตร์

ศาสตราจารย์ ดร.จรรจา สุวรรณทัต มีผลงานวิชาการครอบคลุมจิตวิทยาพัฒนาการ การอบรมเลี้ยงดูเด็ก การขัดเกลาทางสังคม ค่านิยมและจิตลักษณะของคนไทย ความสัมพันธ์ในครอบครัว บทบาทของสตรี และการประยุกต์ใช้ผลวิจัยทางพฤติกรรมศาสตร์เพื่อพัฒนาสังคม

หนึ่งในผลงานสำคัญระดับนานาชาติ คือบทความ The Inculcation of Values in Thai Children (การปลูกฝังค่านิยมในเด็กไทย) ซึ่งตีพิมพ์ใน International Social Science Journal ปีที่ 31 ฉบับที่ 3 พ.ศ. 2522 หน้า 477–485 วารสารวิชาการที่จัดพิมพ์โดยองค์การ UNESCO บทความดังกล่าวได้รับการเผยแพร่ในฉบับพิเศษเรื่อง Patterns of Child Socialization ซึ่งรวบรวมบทความเกี่ยวกับกระบวนการขัดเกลาทางสังคมของเด็กจากประเทศต่างๆ ได้แก่ แคนาดา โคลอมเบีย อินเดีย โมร็อกโก เวเนซุเอลา และประเทศไทย เนื่องในปีเด็กสากล (International Year of the Child) พ.ศ. 2522

ในบทความนี้ ท่านได้สังเคราะห์องค์ความรู้จากงานวิจัยของนักวิชาการไทยและต่างประเทศ เพื่อวิเคราะห์ความสัมพันธ์ระหว่างการอบรมเลี้ยงดูเด็ก ค่านิยมทางวัฒนธรรม และการพัฒนาบุคลิกภาพของคนไทย โดยให้ความสำคัญกับบทบาทของครอบครัว โรงเรียน และสถาบันทางสังคมในการถ่ายทอดค่านิยมระหว่างรุ่น ท่านยังอภิปรายถึงความสำคัญของการส่งเสริมแรงจูงใจใฝ่สัมฤทธิ์ การมุ่งอนาคต วินัยในตนเอง ความคิดริเริ่ม ความรับผิดชอบ และความเป็นธรรมทางสังคม โดยเสนอให้การอบรมเลี้ยงดูเด็กคำนึงถึงการเปลี่ยนแปลงทางสังคม และส่งเสริมให้เด็กเติบโตเป็นสมาชิกของสังคมที่มีความรับผิดชอบต่อตนเองและส่วนรวม

ผลงานชิ้นนี้เป็นหลักฐานสำคัญของการนำองค์ความรู้เกี่ยวกับเด็กไทยและสังคมไทยเข้าสู่การอภิปรายทางวิชาการระดับนานาชาติ โดยเฉพาะประเด็นความสัมพันธ์ระหว่างวัฒนธรรม การอบรมเลี้ยงดู และพัฒนาการมนุษย์

ก่อนหน้านั้น ใน พ.ศ. 2516 ท่านยังร่วมกับศาสตราจารย์ ดร.ละม้ายมาศ ศรทัตต์ เขียนบทความ Attitudes of Parents Toward Occupations and Education ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของหนังสือ Education in Thailand: Some Thai Perspectives ว่าด้วยทัศนคติของผู้ปกครองต่อการศึกษาและการประกอบอาชีพของบุตรหลาน ผลงานวิจัยในระยะต่อมาของท่านยังครอบคลุมหลายประเด็นสำคัญ ได้แก่ การทดลองสอนแนวคิดทางวิทยาศาสตร์และคณิตศาสตร์แก่เด็กไทย การศึกษารูปแบบการอบรมเลี้ยงดูเด็กในครอบครัวรายได้น้อย ความสัมพันธ์ระหว่างปู่ย่าตายายกับบิดามารดาในการอบรมเลี้ยงดูเด็ก การศึกษาความสามารถในการควบคุมตนเองของเด็กไทยกับปัจจัยทางการศึกษา ตลอดจนการศึกษาบทบาทของสตรีไทยในการตัดสินใจ

อีกหนึ่งผลงานสำคัญคือหนังสือ Handbook of Asian Child Development and Child Rearing Practices (1985) ซึ่งท่านร่วมเป็นบรรณาธิการกับ ศาสตราจารย์ ดร. ดวงเดือน พันธุมนาวิน รองศาสตราจารย์ ดร. ลาดทองใบ ภูอภิรมย์ และ Daphne M. Keats หนังสือเล่มนี้รวบรวมองค์ความรู้ด้านพัฒนาการเด็กและการอบรมเลี้ยงดูในบริบทสังคมและวัฒนธรรมเอเชีย และมีการลงรายการบรรณานุกรมไว้ใน WHO Library Catalog ของสำนักงานองค์การอนามัยโลกประจำภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ (WHO SEARO) นอกจากนี้ UNESCO ยังได้นำเสนอเนื้อหาและสาระสำคัญของหนังสือในสิ่งพิมพ์ Education in Asia and the Pacific: Reviews, Reports and Notes ซึ่งเป็นหลักฐานเพิ่มเติมของการเผยแพร่และการรับรู้ผลงานในแวดวงวิชาการระหว่างประเทศ

ในด้านการสร้างองค์ความรู้พื้นฐานทางพฤติกรรมศาสตร์ ท่านมีผลงานสำคัญ ได้แก่ หนังสือ พฤติกรรมศาสตร์ เล่ม 1: พื้นฐานความเข้าใจทางจิตวิทยา ซึ่งเขียนร่วมกับศาสตราจารย์ ดร.ดวงเดือน พันธุมนาวิน ใน พ.ศ. 2521 ตลอดจนผลงาน Behavioral Science Research (1983), แนวคิดหลักทางพฤติกรรมศาสตร์: ทฤษฎี การวิจัย และการประยุกต์ใช้ (1994) และ Behavioral Science and Environment (1994) ผลงานดังกล่าวสะท้อนแนวคิดของท่านที่ให้ความสำคัญกับการศึกษาพฤติกรรมมนุษย์ผ่านการเชื่อมโยงองค์ความรู้ทางจิตวิทยา สังคมวิทยา และมานุษยวิทยา โดยใช้กระบวนการวิจัยทางวิทยาศาสตร์ในการทำความเข้าใจพฤติกรรม โดยเฉพาะผลงาน Behavioral Science and Environment ซึ่งอธิบายการศึกษาพฤติกรรมมนุษย์ในมุมมองเชิงนิเวศ ผ่านความสัมพันธ์ระหว่างระบบบุคลิกภาพ ระบบสังคม และระบบสิ่งแวดล้อม อันเป็นแนวคิดที่ช่วยขยายความเข้าใจพฤติกรรมมนุษย์ในบริบทที่ซับซ้อน

นอกจากนี้ ท่านยังให้ความสำคัญกับการศึกษาสถานภาพการวิจัยทางจิตวิทยาในประเทศไทย การวิเคราะห์ข้อจำกัดของระบบการวิจัย และการนำผลการศึกษาด้านสังคมและพฤติกรรมศาสตร์ไปใช้ประโยชน์ ซึ่งสะท้อนความสนใจในการพัฒนาทั้งองค์ความรู้และระบบการวิจัยของประเทศ

3. ด้านการสร้างเครือข่ายวิชาการ การพัฒนาบุคลากร และบทบาทต่อสังคม

ศาสตราจารย์ ดร.จรรจา สุวรรณทัต มีบทบาทสำคัญในการสร้างความร่วมมือทางวิชาการระหว่างประเทศไทยกับเครือข่ายนักวิจัยต่างประเทศ โดยเฉพาะด้านพัฒนาการมนุษย์ การศึกษา และการวิจัยพฤติกรรมศาสตร์ ท่านเป็นสมาชิกองค์กรวิชาชีพและองค์กรทางการศึกษาหลายแห่ง ได้แก่ สมาคมการศึกษาแห่งประเทศไทย สภาผู้ปกครองและครูแห่งประเทศไทย และสมาคมจิตวิทยาแห่งประเทศไทย นอกจากนี้ ยังดำรงตำแหน่งกรรมการสภา (Council Member) ของ International Association for the Evaluation of Educational Achievement (IEA) ซึ่งเป็นองค์กรความร่วมมือระดับนานาชาติด้านการศึกษาวิจัยและประเมินผลสัมฤทธิ์ทางการศึกษา บทบาทนี้แสดงถึงการมีส่วนร่วมของท่านในเครือข่ายวิชาการด้านการศึกษาระดับนานาชาติ ตั้งแต่ช่วงแรกของการพัฒนาสถาบันวิจัยพฤติกรรมศาสตร์

นอกจากนี้ท่านยังเป็นผู้จัดการประชุมเชิงปฏิบัติการระดับภูมิภาค International Society for the Study of Behavioral Development (ISSBD) ณ กรุงเทพมหานคร ใน พ.ศ. 2525 และ พ.ศ. 2533 ซึ่งมีส่วนส่งเสริมการแลกเปลี่ยนองค์ความรู้และสร้างความร่วมมือระหว่างนักวิชาการด้านพัฒนาการมนุษย์จากประเทศต่างๆ ท่านจึงเป็นหนึ่งในบุคคลสำคัญที่มีเครือข่ายความสัมพันธ์ทางวิชาการภายนอกมหาวิทยาลัยอย่างกว้างขวาง โดยเฉพาะในช่วงทศวรรษ 2520–2530 ซึ่งช่วยสนับสนุนการขยายบทบาทและความร่วมมือของสถาบัน

ในด้านการพัฒนาการอุดมศึกษา ท่านเคยดำรงตำแหน่งกรรมการสภามหาวิทยาลัย และยังเคยดำรงตำแหน่งประธานสภาวิชาการของมหาวิทยาลัยหลายแห่ง และเคยได้รับการแต่งตั้งเป็น กิตติเมธีของมหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช ระหว่าง พ.ศ. 2538–2539 โดยรับผิดชอบโครงการพัฒนาระบบสารสนเทศครอบครัวศึกษา ซึ่งเป็นการนำความเชี่ยวชาญด้านเด็กและครอบครัวมาสนับสนุนการพัฒนาระบบข้อมูลและองค์ความรู้ทางการศึกษา

ด้านการพัฒนาบุคลากร ท่านมีส่วนร่วมในการถ่ายทอดความรู้ ให้คำปรึกษาทางวิชาการ และเป็นอาจารย์ที่ปรึกษาระดับบัณฑิตศึกษา รวมถึงทำหน้าที่เป็นผู้ทรงคุณวุฒิด้านการวิจัยและการพิจารณาผลงานทางวิชาการอย่างต่อเนื่อง

บทบาทสำคัญอีกประการหนึ่งคือการดำรงตำแหน่งประธานคณะกรรมการวิชาการโครงการสารานุกรมศึกษาศาสตร์ ของคณะศึกษาศาสตร์ มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ ซึ่งมีหน้าที่กำกับและกลั่นกรองบทความทางวิชาการร่วมกับคณะกรรมการ โดยมีการประชุมพิจารณาบทความเป็นประจำ โครงการสารานุกรมศึกษาศาสตร์นี้เป็นแหล่งรวบรวมและเผยแพร่องค์ความรู้ทางการศึกษาอย่างต่อเนื่อง โดยใน พ.ศ. 2560 มีการเผยแพร่สารานุกรมแล้วถึงฉบับที่ 52 และมีการนำบทความมารวบรวมเป็นหนังสือวิชาการในประเด็นเฉพาะด้าน การทำหน้าที่ดังกล่าวของท่านมีความสำคัญต่อการตรวจสอบความถูกต้องของเนื้อหาทางวิชาการ การพัฒนามาตรฐานของแหล่งอ้างอิงด้านการศึกษา และการถ่ายทอดองค์ความรู้สู่บุคลากรทางการศึกษาและประชาชนทั่วไป

ในระดับประเทศ ท่านยังมีบทบาทในการส่งเสริมการวิจัยและพัฒนาระบบพฤติกรรมไทย ตลอดจนการทำงานร่วมกับหน่วยงานที่เกี่ยวข้องกับการพัฒนาเด็ก เยาวชน และครอบครัว ซึ่งเป็นการนำองค์ความรู้ทางจิตวิทยาและพฤติกรรมศาสตร์ไปสนับสนุนการพัฒนาคุณภาพชีวิตและสังคมไทย

คุณูปการที่สืบทอดสู่การพัฒนาสถาบัน

ศาสตราจารย์ ดร.จรรจา สุวรรณทัต เป็นบุคคลสำคัญในประวัติศาสตร์ของสถาบันวิจัยพฤติกรรมศาสตร์ ผู้มีบทบาทในการบริหารสถาบันในช่วงเปลี่ยนผ่าน การส่งเสริมงานวิจัยเชิงสหวิทยาการ และการสร้างองค์ความรู้เกี่ยวกับพฤติกรรมมนุษย์ในบริบทสังคมและวัฒนธรรมไทย ผลงานของท่านได้รับการเผยแพร่ในระดับนานาชาติตั้งแต่ช่วงแรกของการพัฒนาพฤติกรรมศาสตร์ในประเทศไทย ผลงานวิชาการร่วมกับนักวิชาการต่างประเทศ และการมีส่วนร่วมในเครือข่ายวิชาการระดับนานาชาติ

การได้รับตำแหน่งศาสตราจารย์ระดับ 11 สาขาวิชาพฤติกรรมศาสตร์ ตลอดจนบทบาททางวิชาการในสถาบันอุดมศึกษาหลายแห่ง สะท้อนถึงการยอมรับในความรู้ ความสามารถ และประสบการณ์ทางวิชาการของท่าน

สถาบันวิจัยพฤติกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ ขอเชิดชูคุณูปการของศาสตราจารย์ ดร.จรรจา สุวรรณทัต ในฐานะอดีตผู้อำนวยการ นักวิชาการ และผู้ทรงคุณวุฒิที่มีส่วนสำคัญต่อการพัฒนาสถาบันและวงการพฤติกรรมศาสตร์ของประเทศไทย ผลงานและบทบาทของท่านนับเป็นส่วนหนึ่งของรากฐานทางวิชาการที่สถาบันวิจัยพฤติกรรมศาสตร์สืบทอดและพัฒนาต่อมาจนถึงปัจจุบัน

สถาบันวิจัยพฤติกรรมศาสตร์
มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ